دی ۵, ۱۳۹۶

سوالات

سلول های بنیادی سلول هایی هستند که بر اساس دو ویژگی شناخته می شوند. اول آن که این سلول ها قادرند تا با تقسیم خود سلول های دیگر بسیاری که همگی مشابه با همان سلول اولیه و دارای خاصیت بنیادینگی هستند را تولید کنند. این ویژگی باعث می شود که همراه مخزن سلول های بنیادی بدن حفظ گردد.

دوم اینکه سلول ها می توانند بالغ شده و به سلول های دیگری که عملکرد خاصی را بر عهده دارند تبدیل شوند. مانند سلول های عضله قلب، عصب و پوست. این ویژگی نیز به دلیل نیاز جایگزینی سلول های فرسوده یا مرده با سلول های جوان و دارای عملکرد ویژه است.

سلول درمانی چیست و آیا سابقه استفاده از آن وجود دارد؟

عبارت است از درمانی که در آن از سلول های بنیادی یا سلول های مشتق از سلول های بنیادی خود بیمار یا فرد دهنده سالم استفاده شود. سلول درمانی اولین بار نزدیک به پنجاه سال پیش برای درمان افراد مبتلا به بیماری های خونی مورد استفاده قرار گرفته است و ما امروزه آن را تحت عنوان پیوند مغز استخوان می شناسیم.

انواع سلول های بنیادی چیست؟

انواع مختلفی از سلول های بنیادی وجود دارد که می توان آن ها را به ۳ دسته اصلی طبقه بندی کرد.

الف) سلول های بنیادی جنینی: این سلول ها تنها در مراحل اولیه تکامل در بدن جنین وجود دارند.

ب) سلول های بنیادی پیکری با بزرگسالان: این سلول ها که تحت عنوان سلول های اختصاصی بافت نیز خوانده می شوند در بافت های مختلف بدن انسان بالغ و خون بندناف نوزاد تازه متولد شده وجود دارند.

ج) سلول های بنیادی تحریک شده با توانایی متعدد: این سلول ها که به وسیله روش هایی در محیط آزمایشگاه تولید می شوند دارای ویژگی های سلول های بنیادی جنینی هستند با این تفاوت که به جای جنین، می توان آن ها را از سلول های تمایز یافته مانند سلول های پوست تولید کرد.

کدام نوع از سلول های بنیادی در درمان بیماری های قلبی کاربرد دارند؟

هر سه دسته اصلی سلول های بنیادی جنینی، سلول های بنیادی پیکری و سلول های بنیادی تحریک شده در ترمیم ضایعات قلبی کاربرد دارند ولی تنها بعضی از انواع دسته دوم یعنی سلول های بنیادی پیکری مجوز استفاده در انسان ها و کارهای بالینی را دارا هستند.

کدام نوع از سلول های بنیادی پیکری برای بیماری های قلبی کاربرد دارند؟

در مطالعات بالینی که در حال حاضر در بسیاری از مراکز تحقیقاتی دنیا در حال انجام است جهت ترمیم بافت های قلبی عروقی شش نوع اصلی سلول های بنیادی پیشنهاد می شود. نوع اول، سلول های Skeletal Myoblasts هستند که از عضلات اسکلتی مشتق می شوند. اولین سلول های بنیادی (سال ۲۰۰۰  میلادی) بکار رفته در بیماری های قلبی محسوب می شوند. ولی بدلیل بروز چند مورد آریتمی خفیف امروزه به طور محدودتری مورد استفاده قرار می گیرند.

نوع دوم، سلول های تک هسته ای مشتق از مغز استخوان هستند و به دلیل فرآوری آسان، عدم نیاز به کشت و عدم بروز عارضه جانبی، بیشترین سلول هایی هستند که از سال ۲۰۰۱ تا به امروز مورد استفاده قرار گرفته اند. این دسته سلول ها خود متشکل از جمعیت های هتروژنی از جمله سلول های پیش ساز عروق و سلول های بنیادی خونساز هستند. این سلول ها تحت نام منیوسل توسط شرکت سل تک فارمد تولید می شود.

نوع سوم، سلول های بنیادی مزانشیمی که سلول های مشتق شده از مغز استخوان هستند و به دلیل قابلیت بالای تقسیم و تمایز مورد توجه اند.

نوع چهارم، سلول های +۳۴CD یا  +۱۳۳CD هستند که به دلیل ویژگی های اختصاصی قابل توجه از جمله قابلیت بالای آنژیوژنزیس از میان جمعیت سلول های تک هسته ای مشتق از مغز استخوان براساس گیرنده سطحی خود جداسازی می شوند.

نوع پنجم، سلول های مشتق شده از بافت چربی های بدن هستند که مزیت آن ها سهولت دسترسی به منابع تهیه و هم چنین فراوانی آن ها است.

نوع ششم، سلول های بنیادی مقیم در قلب انسان جدیدترین نوع سلول های بنیادی مورد استفاده در بیماری های قلبی محسوب می شوند، که در تیر ماه ۱۳۹۱ (جولای سال ۲۰۱۲ میلادی) سازمان غذا و دارو آمریکا ( مقیم در قلب انسان جدیدترین نوع سلول های بنیادی مورد استفاده در بیماری های قلبی محسوب می شوند، که در تیر ماه ۱۳۹۱ (جولای سال ۲۰۱۲ میلادی) سازمان غذا و دارو آمریکا ((FDA انجام اولین مطالعه بالینی در این خصوص را تایید نموده است که در این رویکرد از این سلول ها به منظور ترمیم آسیب ناشی از حملات قلبی استفاده می شود.

سلول های بنیادی مورد استفاده در ترمیم ضایعات قلبی از چه منابعی و چگونه به دست می آیند؟

الف) مغز استخوان: در این روش ابتدا در مورد نظر برای نمونه گیری که همان استخوان لگن است مقداری ماده بی حسی تزریق می شود. سپس با استفاده از سرنگ های مخصوص آسپیراسیون نمونه مغز استخوان اخذ شده و برای آماده سازی بیشتر به آزمایشگاه ارسال می گردد.

ب) بافت چربی: در این روش مقداری از چربی های اضافه بدن در محل شکم، ران یا پهلو ها با سرنگ آسپیره می شود.

ج) بافت قلب: در این روش بدون باز شدن قفسه سینه چند نمونه بسیار کوچک از منطقه سالمی از بافت قلبی خود بیمار با روشی مشابه آنژیوگرافی گرفته می شود.

سلول های بنیادی فرآوری شده با چه روشی به بیمار تزریق می شوند؟

با توجه به مطالعات صورت گرفته از بین انواع روش های تزریق، دو روش تزریق داخل عضله قلبی و تزریق داخل عروق قلبی دارای بیشترین اثربخشی خواهند بود. البته تزریق داخل عضله قلبی تنها در بیمارانی که کاندید عمل قلب باز باشند قابل انجام است و در غیر این صورت تزریق سلول ها به داخل عروق قلبی و از طریق آنژیوگرافی صورت می گیرد.

چه مدت زمانی لازم است تا سلول های بنیادی اثر بهبودی را نشان دهند؟

بر اساس مطالعات صورت گرفته تقریبا شروع اثر این سلول ها از ۳ ماه پس از تزریق مشخص می شود ولی این اثر می تواند به صورت تدریجی تا یک سال افزایش یابد.

سلول های بنیادی بر اساس چه معیارهایی اثر بهبودی را در عملکرد قلبی نشان می دهد؟

این بهبودی می تواند در سه دسته کلی زیر بروز پیدا کند.

 الف) پیشگیری از رویدادهای نا مطلوب از جمله مرگ، سکته قلبی مجدد، بستری های مکرر به دلیل عوارض بیماری و پیوند قلب

ب) بهبود فعالیت های فیزیکی، کیفیت زندگی، اثربخشی بیشتر داروها و رضایتمندی بیماران پس از درمان

ج) بهبود معیارهای پاراکلینیک شامل بررسی تصاویر قلبی در اکوکاردیوگرافی، اسکن، MRI و هم چنین آزمایشات خونی ویژه از جمله (Pro-BNP)

آیا سلول های بنیادی برای درمان کلیه بیماری های قلبی عروقی قابل استفاده است؟

خیر. در حال حاضر بیشترین استفاده از این سلول ها برای بیماری های ایسکمیک قلب از جمله سکته قلبی و نارسایی قلبی است.

البته استفاده از سلول های بنیادی در بیماری های سکته حاد قلبی، نارسایی قلبی ایسکمیک بالغین، نارسایی قلبی دیلاته بالغین، نارسایی قلبی دیلاته اطفال، نارسایی ایسکمیک دریچه میترال، ایسکمی اندام تحتانی و تورم عروق لنفاوی (لنف ادم) در حال بررسی و انجام است.

آیا این روش درمانی عارضه خاصی برای بیمار دارد؟

هرچند هیچ روشی ۱۰۰% بی خطر محسوب نمی شود ولی تاکنون هیچ عارضه خاصی از این درمان ها گزارش نشده است.

آیا استفاده از این روش در همه مراکز درمانی فراهم است؟

در حال حاضر این روش تنها در بیمارستان های قلب و عروق شهید رجایی، مرکز قلب، بقیه ا…، لواسانی، مسیح دانشوری، ساسان و بهمن در استان تهران و همچنین بیمارستان های امام رضا (ع)، منتصریه، رضوی و جوادالائمه در مشهد مقدس قابل ارائه است. در سایر بیمارستان ها در صورت آمادگی مسئولان آن قابل انجام خواهد بود.